Er zijn ca 800.000 slachtoffers van narcisme in Nederland, zij hebben het Narcistisch Slachtoffer Syndroom (NSS). Niet alleen op de slachtoffers is de impact erg groot, ook maatschappelijk. Slachtoffers hebben langdurige psychische hulp, zorg en begeleiding nodig en kunnen vaak niet werken, dus ontvangen een uitkering.
Slachtoffers zien heel vaak niet dat ze in een narcistische relatie zitten want de narcisten kunnen ook heel aardig, charmant en lief lijken, het spel van afstoten en aantrekken (lovebombing en devaluatie). Deze cyclus is verwarrend, verslavend en put het slachtoffer emotioneel uit omdat het steeds opnieuw hoop geeft op een terugkeer naar de 'goede' fase. Narcistische relaties kunnen zijn kind - ouder(s), partner en werk. Het kan soms vele jaren, zelfs tientallen jaren, duren voordat een slachtoffer ziet waar zij/hij in zit. Experts gebruiken daarom ook wel de uitspraak van voetballegende Johan Cruijff:
80.000 tot 160.000 mensen in Nederland hebben een Narcistische Persoonlijkheid Stoornis (NPS) en veroorzaken zeer groot leed. Deze aantallen zijn schattingen en kunnen ook veel hoger liggen. Dat komt omdat narcisten vaak verborgen zijn en zich niet laten behandelen.
Vaak lijden slachtoffers aan het Stockholmsyndroom of traumabonding, er is een gevoel van permanente dreiging van gevaar waaraan bijna niet te ontsnappen valt. Uit overlevingsdrang gaat een slachtoffer mee in het manipulatieve gedrag van de dader. Slachtoffers lopen vaak ook concreet gevaar van onveiligheid of groot verlies. Fysiek of seksueel geweld, financieel misbruik of financiële druk door afhankelijkheid, verlies van de kinderen of stalking door de narcist kunnen allemaal voorkomen.
Emotioneel en psychisch misbruik hebben de meest duurzame schadelijke effecten op mensen die dit, zeker als kind, hebben moeten ondergaan in vergelijking tot fysiek en/of seksueel geweld. Een narcist heeft niet alleen psychische invloed, maar de voortdurende angsten en dreigingen kunnen bij de slachtoffers ook leiden tot levenslange zeer ernstige fysieke klachten. De chronische stress en gevoel van onveiligheid zorgen voor verhoogd cortisol en ontregeling van het immuunsysteem. Er is een verhoogde ontstekingsgevoeligheid en een grotere kans op overreacties zoals allergieën. Veel andere voorkomende klachten zijn onder andere dissociatie, slapeloosheid en nachtmerries, hartkloppingen en hoge bloeddruk, spierspanning met pijn, fibromyalgie, reuma en maag- darmproblemen.
Narcisten zijn moeilijk te herkennen en vallen vaak voor de buitenwereld niet op, daar zijn het de meest vriendelijke en charmante mensen. Dat maakt het voor de slachtoffers moeilijk om herkenning en steun te krijgen, want niemand van buiten ziet de donkere duivelse zijde. Ook slachtoffers zelf hebben vaak niet helemaal door waar ze in zitten en hoe destructief het voor hun leven is. Sommige slachtoffers "ontsnappen" pas als ze 40, 50 jaar of ouder zijn. Zij komen dan tot de ontdekking dat hun leven verwoest is, zij hebben nooit een normaal leven kunnen leiden met een eigen carrière of een eigen gezin. Iedereen die te dichtbij de waarheid komt wordt indirect door de narcist buitengesloten onder valse voorwendselen, leugens dus. Daardoor blijft het slachtoffer in de ban van de narcist en wordt de narcist de enige stabiele en zelfs "veilige" factor hoe bizar dit voor een buitenstaander ook klinkt. De situatie is vertrouwd, nieuwe contacten of relaties zijn beangstigend. Anderen kunnen niet meer tegen de langdurige situatie en plegen zelfmoord, vaak wordt daarbij door de onzichtbare opmaat geen link gelegd met narcisme. Femicide is meer bekend en niet zelden is de opmaat gelegen bij een narcistische pleger.
Hulp aan slachtoffers is erg lastig maar mogelijk als ze niet meer onder invloed staan van de narcist. Anders is het als ze zich nog in de greep van de narcist bevinden. Ze worden vaak zo geïsoleerd dat contact met de buitenwereld en soms zelfs met de familie lastig, beperkt is of zelfs onmogelijk wordt. Binnen de familie creëert de narcist vaak eilandjes en houdt daarmee iedereen gescheiden met eigen bedachte verhalen. Daardoor regeert de angst en houdt iedereen zijn/haar mond waardoor de toxische situatie in stand blijft. Vaak probeert de narcist er ook voor te zorgen dat het slachtoffer voor gek wordt verklaard en op enig moment gaat die het ook zelf geloven. Omdat omstanders en familie het slachtoffer zelf door de isolatie niet of weinig zien, gaan die het ook geloven. Daardoor raakt het slachtoffer nog meer geïsoleerd, trekt zich terug en ziet het leven als doelloos. Het wordt een fuik waarin het slachtoffer steeds verder weg zakt en zichzelf verliest. Zodra er mensen in de buurt van het slachtoffer komen die de narcist doorzien, begint deze een campagne om deze mensen uit te sluiten. Daarbij schuwen ze niets, zelfs politie en andere instanties worden hiervoor misbruikt. Aangiftes wegens smaad, laster en stalking worden niet geschuwd, vooral niet tegen hen die de narcist door hebben zoals familie en omstanders. Die kunnen daardoor in zeer ernstige problemen komen, zeker als instanties als politie geen wederhoor plegen en onderzoek doen.
Politie, OM, jeugdzorg, Veilig Thuis, gemeenten, kinderbescherming etc herkennen de ernst van narcisme vaak niet. Slachtoffers proberen hulp te zoeken maar voelen zich niet gehoord of worden zelfs gewantrouwd. Daardoor nemen verwarring, gevoel van machteloosheid, stress en isolatie juist verder toe waardoor het slachtoffer nog dieper wegzakt. Dit wordt in de literatuur omschreven als "institutionele gaslighting". Volgens deskundigen komt dit met name door:
- professionals die vaak geen of weinig scholing hebben in coercive controle, psychisch geweld en narcistische dynamieken;
- narcistisch misbruik dat vaak geen zichtbare sporen achterlaat;
- slachtoffers die onzeker of inconsistent lijken door langdurige gaslighting;
- het slachtoffer dat emotioneel oogt en de dader die beheerst oogt en aardig en charmant lijkt;
- de dader heeft vaak al een zorgvuldig goed uitziend opgebouwd imago.
De institutionele gaslighting leidt tot secundaire victimisatie.
Bij secundaire victimisatie wordt het oorspronkelijke trauma nog verder verergerd doordat een slachtoffer geen of onvoldoende gehoor vindt. Voor een slachtoffer betekent het dat herstel nog moeilijker wordt, vaak een groter beroep op de zorg.
Slachtoffers hebben vaak al weinig kracht, hebben een laag zelfbeeld en diverse andere symptomen die hen "uitschakelen". Ze krijgen weinig steun van familie en omstanders door de isolatie waardoor alleen vechten heel erg moeilijk wordt. Het lijkt soms alsof ze het opgeven en hun lot accepteren. Voor organisaties als politie en Veilig Thuis is het daarom belangrijk zeer goed wederhoor te plegen en onderzoek te doen. Signalen, de zogenaamde "rode vlaggen", zie je niet zo eenvoudig en zeker niet als het slachtoffer niets zegt, vaak door angst en controle.
Als de politie door heeft wat er speelt door tips en onderzoek, "verwijst men door" naar hulpverlening. Dat is te vrijblijvend en vaak zinloos omdat de narcist juist hulpverlening blokkeert, de waarheid mag niet bekend worden, de grootse uitstraling van de narcist naar de buitenwereld staat voorop. Dat is een van de essenties! Heel geraffineerd doet de narcist dat, niet direct maar indirect zodat hij/zij kan zeggen dat hij/zij het slachtoffer geholpen en gesteund heeft. Pure manipulatie die vaak niet wordt doorzien omdat niet op de details wordt gelet. Het slachtoffer heeft daarom niet zelden al een reeks therapeuten gehad. Ook het slachtoffer kan ingezet worden voor iets dat de narcist eigenlijk wil, dat maakt het nog moeilijker.
nooit goed genoeg zijn, emotionele manipulatie en pas op latere leeftijd begrijpen dat het probleem niet bij haar lag
Meer links naar artikelen:
- Het contact met je ouders verbreken: ik werd gemanipuleerd (Linda)
"Als ouders niet goed inspelen op de emotionele behoeften van hun kind, kan dat leiden tot een onveilige hechting en een gevoel van afstand. Ook als ouders door eigen problemen niet over de juiste vaardigheden beschikken kan het vertrouwen tussen ouder en kind beschadigd raken.”
- Ervaringsdeskundige Mariska zet zich in voor slachtoffers van narcisten (Linda)
“Ze kunnen je gaan stalken, bedreigen, chanteren en daarin kunnen ze heel ver gaan.”
- Nee, jij bent niet gek! Zo herken je Gaslighting (Libelle)
Meestal willen narcisten hun eigen zelfbeeld bevestigen en beschermen en doen dat op verschillende, vaak destructieve manieren. Verborgen narcisten voelen zich altijd het slachtoffer en ‘kunnen nergens iets aan doen’. Naar de buitenwereld doen zij zich heel goed voor en draait alles om hen, zij willen het middelpunt zijn ten koste van kinderen of andere familieleden. Kenmerkend voor narcisten zijn macht, geld, controle en seks. Narcisten controleren hun slachtoffers en gaan daarin soms heel ver door onder andere bankrekeningen, mail, telefoons en social media te volgen of zelfs over te nemen. Soms plaatsen ze zelfs camera's en microfoons en betrekken bijvoorbeeld nietsvermoedende buren om een slachtoffer in de gaten te houden. Naast extreme controle manipuleren narcisten, vaak heel geraffineerd door de waarheid net iets te verdraaien waardoor het verhaal anders wordt. Daardoor lijkt wat ze zeggen aannemelijk als je de feitelijke details niet kent. Slachtoffers denken vaak niet meer aan deze details en doen zelf geen onderzoek naar de echte harde feiten maar nemen alles van de narcist over, vrijwel automatisch, als een marionet waarbij de narcist volledig aan de touwtjes trekt.
Narcisten weten dat ze anderen schaden maar vinden hun gedrag geoorloofd. Ze lijken controle te hebben over hun destructieve gedrag want ze kiezen wie deze behandeling ‘verdient’ en wie niet. Door ontbrekende empathie en een slecht werkende gewetensfunctie (de mate hiervan verschilt) is er geen innerlijke drijfveer om de ander goed te behandelen. Alles draait om de narcist, die moet in het middelpunt van de belangstelling staan.
Narcisme is psychische mishandeling. Door velen wordt er gedacht dat dit apart strafbaar gesteld moet worden. Toch heeft de minister van Veiligheid en Justitie op 20 maart 2023 in een brief aan de Tweede Kamer laten weten dat dit onder andere onder art 300 lid 4 Strafrecht kan vallen. Ondanks diverse rechterlijke uitspraken lijkt er nog maar weinig gebruik gemaakt te worden van dit artikel. Waardoor dit komt is niet helemaal duidelijk, mogelijk denkt men bij dit artikel nog teveel aan de traditionele fysieke mishandeling. Ook bewijs kan een punt zijn en geeft de noodzaak aan om bijvoorbeeld zoveel mogelijk mail en berichten van sociale media te bewaren. Daarnaast zijn budgetten en/of menskracht bij politie en het openbaar ministerie soms ontoereikend. Misschien is wel het belangrijkste dat het veelal verborgen is en de meeste mensen geen idee hebben wat er speelt en hoe ernstig narcisme is. Er lijkt recent een toenemende bewustwording met name door de aandacht voor femicide en huiselijk geweld.
Voor directe hulp:
- Zelfmoordpreventie 113 (24/7 bereikbaar)
- De Luisterlijn (24/7 bereikbaar)
- Mind hulplijn (ma tm vr 09.00 tm 21.00 uur)
Opvang en hulp:
- Moviera
- Sterk huis
- Filomena Amsterdam-Amstelland, Brabant, Groningen en Rotterdam
- Slachtofferhulp Nederland
- Slachtofferwijzer – psychische mishandeling
- Centrum Seksueel Geweld (CSG)
- Wij zijn M - seksueel misbruik jongens en meisjes
- Hersenstichting – angststoornissen
- Mind – angststoornissen
- GGZ – angststoornissen
- UMCG – angststoornissen
- Caleidoscoop - dissociatie
meer links volgen